کلید عمومی و کلید خصوصی چیست؟ توضیح ساده با یک مثال
کلید عمومی و آدرس مثل شکاف صندوق پست است که هر کسی میتواند از آن نامه بیندازد؛ کلید خصوصی تنها کلیدی است که در صندوق را باز میکند. ببینید عبارت بازیابی ۱۲ کلمهای چه ربطی به این کلید دارد.

فهرست مطالب۸ بخش
- مثال صندوق پست: سه چیزی که باید بشناسید
- کلید خصوصی چیست؟
- کلید عمومی و آدرس چه فرقی دارند؟
- کلید خصوصی چطور کار میکند بدون اینکه لو برود؟
- عبارت بازیابی ۱۲ کلمهای چه ربطی به کلید خصوصی دارد؟
- کلمهها از کجا میآیند؟
- چرا گاهی با همان کلمهها موجودی صفر میبینید؟
- رمز اضافه یا «کلمه بیستوپنجم»
- چه چیزی را میشود به دیگران داد؟
- در صرافی، کلید خصوصی دست کیست؟
- اشتباههایی که کلید را لو میدهند
هر کیف پول ارز دیجیتال روی دو کلید بنا شده است. کلید عمومی (و آدرسی که از آن ساخته میشود) چیزی است که به دیگران میدهید تا برایتان رمزارز بفرستند. کلید خصوصی چیزی است که فقط خودتان دارید و با آن میتوانید آن رمزارز را خرج کنید. کلید عمومی از روی کلید خصوصی ساخته میشود، اما از کلید عمومی هیچ راهی به کلید خصوصی نیست. برای همین اولی را با خیال راحت به همه میدهید و دومی را به هیچکس.
نتیجه عملیاش در یک جمله این است: هر کس کلید خصوصی یا عبارت بازیابی شما را داشته باشد، صاحب داراییتان است، حتی اگر گوشی و اپلیکیشن دست خودتان باشد. اگر هنوز نمیدانید کیف پول چیست و کدام را نصب کنید، اول راهنمای کیف پول ارز دیجیتال را بخوانید و بعد برگردید اینجا.
مثال صندوق پست: سه چیزی که باید بشناسید
یک صندوق پست قفلدار جلوی در خانه را تصور کنید که یک شکاف باریک برای انداختن نامه دارد:
- آدرس مثل نشانی صندوق است. آن را به هر کسی میدهید تا بداند نامه را کجا بیندازد.
- کلید عمومی مثل خود شکاف صندوق است. هر کسی میتواند از آن نامه داخل بیندازد، ولی از همین شکاف نمیشود چیزی بیرون کشید.
- کلید خصوصی کلید قفل صندوق است. فقط کسی که آن را دارد میتواند در را باز کند و نامهها را بردارد.
در دنیای رمزارز، «نامه» همان رمزارزی است که برایتان میفرستند و «برداشتن نامه» یعنی خرج کردن آن. این مثال یک جا لنگ میزند: صندوق پست واقعی را میشود با دیلم باز کرد، اما کلید خصوصی را عملاً نمیشود حدس زد یا شکست. تنها راه رسیدن به آن این است که خودتان آن را جایی بگذارید یا به کسی بدهید.
یک نکته مهم دیگر هم هست: رمزارز واقعاً داخل گوشی شما نیست. موجودی روی بلاکچین ثبت شده، یعنی دفتر حسابی عمومی که همه شبکه یک نسخه از آن را دارند. مستندات اتریوم این را خیلی صریح میگوید: شما در واقع رمزارز را نگه نمیدارید، کلید خصوصی را نگه میدارید. کیف پول فقط جاکلیدی است.
کلید خصوصی چیست؟
کلید خصوصی یک عدد تصادفی خیلی بزرگ است. در بیتکوین و اتریوم این عدد ۲۵۶ بیتی است و اگر آن را در مبنای شانزده بنویسید، ۶۴ کاراکتر از ۰ تا ۹ و a تا f میشود؛ چیزی شبیه این:
`e9873d79c6d87dc0fb6a5778633389f4453213303da61f20bd67fc233aa33262`
این نمونه ساختگی است. هیچوقت از کلیدی که جایی منتشر شده، حتی در یک مقاله آموزشی، استفاده نکنید.
تعداد کلیدهای ممکن نزدیک به ۲ به توان ۲۵۶ است؛ عددی حدود ۷۸ رقمی. امنیت کل سیستم به همین بزرگی تکیه دارد. وقتی کلید واقعاً تصادفی ساخته شود، احتمال اینکه کس دیگری تصادفاً به همان عدد برسد آنقدر کم است که در عمل صفر حساب میشود. پس نقطه ضعف واقعی خود عدد نیست؛ جایی است که آن را نگه میدارید.
کلید عمومی و آدرس چه فرقی دارند؟
کلید عمومی با یک محاسبه ریاضی از روی کلید خصوصی ساخته میشود. بیتکوین و اتریوم هر دو برای این کار از رمزنگاری منحنی بیضوی (منحنی secp256k1 و الگوریتم امضای ECDSA) استفاده میکنند. ویژگی مهم این محاسبه این است که فقط در یک جهت کار میکند: از کلید خصوصی میشود کلید عمومی ساخت، اما از کلید عمومی نمیشود به کلید خصوصی رسید.
یک مثال آشنا کمک میکند. ضرب دو عدد بزرگ کار سادهای است، اما اگر فقط حاصلضرب را داشته باشید، پیدا کردن آن دو عدد خیلی سختتر است. رمزنگاری کیف پول هم بر محاسبهای از همین جنس تکیه دارد: انجام دادنش ساده است، ولی برگرداندنش با کامپیوترهای امروز عملاً ممکن نیست.
آدرس شکل کوتاهشده کلید عمومی است. مثلاً در اتریوم، کلید عمومی را از یک تابع هش (Keccak-256) رد میکنند، ۲۰ بایت آخرش را برمیدارند و `0x` را اولش میگذارند. نتیجه آدرسی ۴۲ کاراکتری است. هر شبکه فرمول خودش را دارد و برای همین آدرس بیتکوین، ترون و اتریوم شکلهای متفاوتی دارند. اگر میخواهید بدانید هر آدرس مال کدام شبکه است، راهنمای آدرس کیف پول را ببینید.
در استفاده روزمره، تقریباً هیچوقت با خود کلید عمومی سروکار ندارید. چیزی که میبینید و به دیگران میدهید آدرس است.
کلید خصوصی چطور کار میکند بدون اینکه لو برود؟
مهمترین نکته این بخش این است که کلید خصوصی هیچوقت برای شبکه فرستاده نمیشود. چیزی که فرستاده میشود «امضای دیجیتال» است.
فرض کنید میخواهید ۱۰ تتر برای دوستتان بفرستید. پشت صحنه تقریباً این اتفاق میافتد:
- کیف پول یک پیام میسازد: از این آدرس، این مقدار، به آن آدرس، با این کارمزد.
- کیف پول این پیام را با کلید خصوصی امضا میکند. امضا یک عدد است که فقط صاحب کلید میتواند برای همین پیام بسازد.
- پیام و امضا با هم به شبکه فرستاده میشوند.
- بقیه شبکه با کلید عمومی بررسی میکنند که امضا با این پیام و این آدرس جور است. در اتریوم حتی کلید عمومی از خود امضا بیرون کشیده میشود تا معلوم شود فرستنده کیست.

امضا به همان پیام گره خورده است. اگر کسی در مسیر مبلغ را از ۱۰ به ۱۰۰ یا آدرس گیرنده را عوض کند، امضا دیگر با پیام جور نیست و شبکه تراکنش را رد میکند. کسی هم که تراکنشهای قبلی شما را روی بلاکچین میبیند، با امضاهای قدیمی نمیتواند تراکنش تازهای به اسم شما بسازد.
فرق کلید خصوصی با رمز عبور همینجاست. رمز عبور را به سرور یک سایت میدهید تا آن را با نسخه خودش مقایسه کند. کلید خصوصی را به هیچکس نمیدهید و فقط نتیجه کارش، یعنی امضا، را نشان میدهید.
عبارت بازیابی ۱۲ کلمهای چه ربطی به کلید خصوصی دارد؟
بیشتر کیف پولهای امروزی بهجای یک عدد ۶۴ کاراکتری، ۱۲ یا ۲۴ کلمه انگلیسی به شما میدهند. این کلمهها عبارت بازیابی (Seed Phrase) هستند. عبارت بازیابی را مثل شاهکلید در نظر بگیرید: کیف پول از روی آن، برای هر شبکه و هر آدرس، یک کلید خصوصی جدا میسازد. یعنی دهها آدرس در بیتکوین و اتریوم و ترون دارید، ولی همه از همان چند کلمه درمیآیند.
این کار طبق دو استاندارد انجام میشود. BIP-39 تعیین میکند کلمهها چطور از یک عدد تصادفی ساخته شوند و BIP-32 تعیین میکند از آن کلمهها چطور یک درخت کامل از کلیدها دربیاید. فایدهاش این است که فقط یک بار پشتیبانگیری لازم دارید. روی دیگر سکه هم این است که هر کس آن ۱۲ کلمه را داشته باشد، به همه آن آدرسها دسترسی دارد، نه فقط یکی.
کلمهها از کجا میآیند؟
اگر کنجکاوید، حسابش ساده است. کیف پول یک عدد تصادفی ۱۲۸ بیتی میسازد، چند بیت کنترلی به آن اضافه میکند و کل آن را به تکههای ۱۱ بیتی میشکند. هر تکه یکی از ۲۰۴۸ کلمه یک فهرست ثابت انگلیسی را انتخاب میکند:
- ۱۲ کلمه × ۱۱ بیت = ۱۳۲ بیت؛ یعنی ۱۲۸ بیت تصادفی و ۴ بیت کنترلی
- ۲۴ کلمه × ۱۱ بیت = ۲۶۴ بیت؛ یعنی ۲۵۶ بیت تصادفی و ۸ بیت کنترلی
همین بیتهای کنترلی باعث میشوند اگر یک کلمه را اشتباه بنویسید، کیف پول معمولاً همان اول بگوید عبارت نامعتبر است. برای همین هم کلمهها را نباید ترجمه کرد یا با کلمههای دلخواه عوض کرد.
چرا گاهی با همان کلمهها موجودی صفر میبینید؟
کیف پول برای رسیدن از عبارت بازیابی به یک آدرس مشخص، یک «مسیر» را دنبال میکند که در استاندارد BIP-44 تعریف شده است. همه کیف پولها دقیقاً یک مسیر را نمیروند. اگر عبارت بازیابی را در کیف پول دیگری وارد کنید و موجودی صفر ببینید، همیشه به معنی دزدیده شدن دارایی نیست. شاید آن کیف پول مسیر دیگری را دنبال میکند یا هنوز شبکه موردنظر را اضافه نکردهاید. قبل از هر نتیجهگیری، شبکه و حساب را در تنظیمات کیف پول بررسی کنید.
رمز اضافه یا «کلمه بیستوپنجم»
بعضی کیف پولها اجازه میدهند علاوه بر کلمهها یک رمز اضافه (passphrase) هم بگذارید. با هر رمز اضافه، یک کیف پول کاملاً متفاوت ساخته میشود. فایدهاش این است که اگر کسی ۱۲ کلمه شما را پیدا کند ولی رمز اضافه را نداشته باشد، به کیف پول اصلی نمیرسد. خطرش این است که اگر خودتان رمز را فراموش کنید، هیچ پیام خطایی نمیبینید؛ کیف پول یک کیف پول خالی دیگر باز میکند و راهی برای رسیدن به کیف پول اصلی نمیماند. این قابلیت را فقط وقتی روشن کنید که مطمئنید هر دو را جداگانه و درست نگه میدارید.
چه چیزی را میشود به دیگران داد؟
این جدول جواب سؤالی است که بارها پیش میآید: کسی چیزی از کیف پولتان خواسته و باید بدانید با آن چه کاری از دستش برمیآید.
چیزی که از شما میخواهند | با آن چه میشود کرد | میشود داد؟ |
|---|---|---|
آدرس کیف پول | برایتان رمزارز بفرستند و تراکنشهای همان آدرس را ببینند | بله، برای دریافت پول |
کلید عمومی گسترشیافته (xpub) | همه آدرسها و کل تاریخچه دریافت و پرداخت آن حساب را ببینند | فقط به سرویسی که واقعاً لازمش دارد |
کلید خصوصی یک آدرس | همه موجودی آن آدرس را خرج کنند | هرگز |
عبارت بازیابی ۱۲ یا ۲۴ کلمهای | کل کیف پول و همه آدرسهایش را در همه شبکهها خالی کنند | هرگز، به هیچ دلیلی |
رمز اضافه (passphrase) | همراه عبارت بازیابی، کیف پول اصلی را باز کنند | هرگز |
xpub را بیشتر کسانی میبینند که با کیف پولهای بیتکوین یا ابزارهای حسابداری کار میکنند. طبق BIP-32، اگر کسی xpub یک حساب را داشته باشد و فقط کلید خصوصی یکی از آدرسهای معمولی زیر آن هم به دستش برسد، میتواند کلید خصوصی کل آن حساب را بسازد. پس xpub را هم بیدلیل جایی منتشر نکنید.
در صرافی، کلید خصوصی دست کیست؟
همه آنچه گفتیم درباره کیف پول شخصی است؛ یعنی کیف پولی که کلید آن را خودتان نگه میدارید. وقتی رمزارز را در یک صرافی نگه میدارید، کلید خصوصی دست صرافی است و شما با نام کاربری، رمز عبور و ورود دومرحلهای وارد میشوید. به این مدل «کیف پول امانی» میگویند. ethereum.org فرقش را خلاصه گفته است: در کیف پول شخصی پشتیبانی وجود ندارد که دسترسی را برگرداند، و در صرافی حساب را میشود به روش معمول بازیابی کرد، اما در عوض به آن صرافی اعتماد کردهاید.
سواپولت هم حساب امانی است و عبارت بازیابی به شما نمیدهد. اینجا امنیت داراییتان به امنیت حسابتان بستگی دارد، پس ورود دومرحلهای را روشن کنید. مقایسه کامل این دو مدل و اینکه برای هر کاری کدام مناسبتر است را در کیف پول ارز دیجیتال چیست آوردهایم.
اشتباههایی که کلید را لو میدهند
تقریباً هیچکس کلید خصوصی را با حدس زدن از دست نمیدهد. معمولاً خود صاحب کیف پول آن را جایی گذاشته یا به کسی داده است:
- عکس گرفتن از عبارت بازیابی. اسکرینشات ممکن است خودکار در فضای ابری ذخیره شود و دسترسی به فضای ابری یکی از راههای رایج سرقت کلید است. ذخیره در یادداشت گوشی، ایمیل به خود یا پیامهای ذخیرهشده تلگرام هم همین خطر را دارد.
- جواب دادن به «پشتیبانی» در پیام خصوصی. کلاهبردارها خودشان را کارمند کیف پول یا صرافی جا میزنند و برای «رفع مشکل» عبارت بازیابی میخواهند. هیچ پشتیبان واقعی آن را نمیخواهد.
- وارد کردن کلمهها در سایتهای «همگامسازی» یا «تأیید کیف پول». عبارت بازیابی را فقط داخل خود اپلیکیشن کیف پول و فقط هنگام بازیابی وارد کنید.
- ساختن کلید از روی یک جمله یا تاریخ تولد. کلیدی که از چیزی قابل حدس ساخته شده باشد، دیگر تصادفی نیست و میشود پیدایش کرد. بگذارید کیف پول خودش کلید را بسازد.
- وسوسه کیف پول پر از تتر یک غریبه. کسی ۱۲ کلمه یک کیف پول پر از تتر را برایتان میفرستد تا برای بیرون کشیدنش TRX واریز کنید. این تله را در کلاهبرداری پیام ۱۲ کلمه کامل توضیح دادهایم.
پرسشهای رایج
فرق کلید خصوصی و عبارت بازیابی چیست؟
کلید خصوصی یک آدرس مشخص را کنترل میکند. عبارت بازیابی شاهکلید کل کیف پول است و همه کلیدهای خصوصی همه آدرسها از آن ساخته میشوند. لو رفتن یک کلید خصوصی یعنی از دست رفتن همان آدرس؛ لو رفتن عبارت بازیابی یعنی از دست رفتن همهچیز.
دادن کلید عمومی یا آدرس به دیگران خطر دارد؟
نه، برای همین ساخته شدهاند. با آدرس فقط میشود برایتان رمزارز فرستاد و تراکنشهای همان آدرس را دید. تنها چیزی که از دست میدهید کمی حریم خصوصی است، چون تاریخچه آن آدرس روی بلاکچین برای همه قابل دیدن است.
آیا کسی میتواند کلید خصوصی مرا حدس بزند؟
اگر کلید را یک کیف پول معتبر بهصورت تصادفی ساخته باشد، نه. تعداد کلیدهای ممکن حدود ۲ به توان ۲۵۶ است. خطر وقتی واقعی میشود که کلید را خودتان از روی یک جمله، تاریخ تولد یا کلمههای دلخواه ساخته باشید.
اگر کلید خصوصیام لو رفت، میشود آن را عوض کرد؟
نه. کلید خصوصی مثل رمز عبور قابل تغییر نیست و آدرس هم به همان کلید گره خورده است. تنها راه این است که فوراً یک کیف پول تازه با عبارت بازیابی جدید بسازید و همه موجودی را به آدرسهای آن منتقل کنید. برای این انتقال باید از کسی که کلید را دارد سریعتر باشید.
اگر گوشیام گم شود، داراییام از بین میرود؟
نه، اگر عبارت بازیابی را دارید. دارایی روی بلاکچین است و با همان کلمهها در هر کیف پول سازگاری برمیگردد. اگر عبارت بازیابی را هم ندارید، در کیف پول شخصی راه برگشتی وجود ندارد.
یک عبارت بازیابی برای چند شبکه کار میکند؟
در کیف پولهای چندارزی، بله. از همان کلمهها برای هر شبکه یک شاخه جدا ساخته میشود؛ برای همین با یک عبارت بازیابی هم آدرس بیتکوین دارید، هم اتریوم و هم ترون. پس لو رفتن آن هم همه این شبکهها را با هم در خطر میاندازد.
میتوانم عبارت بازیابی را به فارسی یا با کلمههای خودم بنویسم؟
نه. کلمهها باید دقیقاً همان کلمههای فهرست استاندارد باشند. اگر ترجمه یا جایگزینشان کنید، کیف پول نمیتواند آنها را بخواند. همان کلمههای انگلیسی را با املای کامل و شماره ترتیب روی کاغذ بنویسید.
